Etibarnamə ilə avtomobil sürən şəxslərə mühüm xəbər – Vəkildən AÇIQLAMA
Etibarnamə ilə avtomobil idarə edən şəxsin yol-nəqliyyat hadisəsi törətməsi zamanı yaranan zərərin kim tərəfindən qarşılanmalı olduğu və avtomobil sahibinin sonradan həmin şəxsdən ödədiyi məbləği tələb edib-edə bilməsi vətəndaşlar arasında tez-tez sual doğuran məsələlərdəndir. Xüsusilə qəza nəticəsində avtomobilə ziyan dəydikdə, cərimələr yarandıqda və digər xərclər ortaya çıxdıqda avtomobil sahibinin hüquqları ilə bağlı müxtəlif suallar yaranır.
Azmedia.Az xəbər verir ki, Vəkil Elcan Həsənli oxu24.com-a açıqlamasında bildirib ki, belə hallarda ilk növbədə avtomobili faktiki olaraq kimin idarə etdiyinin və mübahisəyə səbəb olan hadisədə həmin şəxsin iştirakının sənədlərlə müəyyənləşdirilməsi vacibdir. Onun sözlərinə görə, avtomobil sahibinin sadəcə “maşını bu şəxs sürürdü” deməsi hər bir halda kifayət etməyə bilər. Xüsusilə məhkəmə mübahisəsi yaranıbsa, iddianın əsasını təsdiqləyən sübutlar təqdim edilməlidir.
“Belə məsələlərdə şəxs, bir qayda olaraq, məhkəmə qaydasında müraciət edə bilər. İlk növbədə yol-nəqliyyat hadisəsinin həqiqətən baş verdiyini təsdiqləyən müvafiq sənədlər əldə edilməlidir. Eyni zamanda müəyyən olunmalıdır ki, həmin vaxt avtomobili idarə edən və yol-nəqliyyat hadisəsinə səbəb olan şəxs kim olub. Əgər avtomobil etibarnamə ilə başqa şəxsə idarəetməyə verilibsə, qəzanı törədən şəxsin dəqiq müəyyənləşdirilməsi xüsusilə əhəmiyyətlidir”, – deyə vəkil bildirib.
Hüquqşünasın sözlərinə görə, yol-nəqliyyat hadisəsinin hansı şəraitdə baş verdiyini təsdiqləyən sənədlər iş üzrə əsas sübutlardan biri ola bilər. Hadisənin müvafiq dövlət orqanları tərəfindən rəsmiləşdirilməsi, qəza zamanı avtomobili kimin idarə etdiyinin müəyyənləşdirilməsi və həmin şəxsin təqsiri ilə bağlı sənədlərin mövcudluğu sonrakı hüquqi proses üçün əhəmiyyət daşıyır.
Burada etibarnamənin mahiyyətini də düzgün başa düşmək lazımdır. Etibarnamə avtomobilin idarə edilməsi və ya müəyyən hallarda sərəncam verilməsi ilə bağlı səlahiyyət verə bilər. Notariat qaydalarında nəqliyyat vasitəsinin idarə edilməsi və ya sərəncam verilməsi hüquqları ilə bağlı etibarnamələr üzrə məlumatların müvafiq dövlət informasiya sistemlərinə ötürülməsi də nəzərdə tutulur.
Bununla belə, avtomobilin sahibinin kim olması ilə həmin avtomobili faktiki olaraq kimin idarə etməsi ayrı-ayrı məsələlərdir. Məhz buna görə də qəza nəticəsində yaranmış məsuliyyət və zərərin ödənilməsi məsələsində hadisə zamanı sükan arxasında olan şəxsin müəyyənləşdirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Vəkil qeyd edib ki, əgər şəxs avtomobili etibarnamə əsasında idarə edib və yol-nəqliyyat hadisəsi də məhz həmin şəxsin idarə etdiyi vaxt baş veribsə, bu faktı təsdiqləyən sənədlər sonradan məhkəməyə təqdim edilə bilər. Belə sənədlərə hadisə ilə bağlı müvafiq materiallar, inzibati xəta haqqında qərar və ya digər rəsmi sənədlər, sığorta sənədləri, ekspertiza və qiymətləndirmə materialları, ödəniş sənədləri və işin hallarından asılı olaraq digər sübutlar daxil ola bilər.
“Zərər vuran şəxsin kimliyi dəqiq müəyyənləşdirildikdən sonra həmin şəxslə bağlı məhkəmə qaydasında tələb irəli sürmək mümkündür. Amma burada əsas məsələ odur ki, iddiaçı öz tələbinin hüquqi və faktiki əsaslarını sübut etməlidir. Yəni hadisənin baş verməsi, zərərin yaranması, zərərin məbləği və həmin şəxslə hadisə arasında əlaqə mümkün qədər sənədlərlə təsdiqlənməlidir”, – deyə Elcan Həsənli vurğulayıb.
Məsələn, avtomobil sahibi nəqliyyat vasitəsini etibarnamə ilə başqa şəxsə verib, həmin şəxs avtomobili idarə edərkən qəza törədib və nəticədə avtomobilə və ya üçüncü şəxsin əmlakına zərər dəyib. Bu halda sadəcə etibarnamənin mövcud olması bütün məsələlərin avtomatik həll edildiyi anlamına gəlmir. Hadisənin konkret halları, sürücünün kimliyi, təqsir məsələsi, zərərin kimə dəydiyi və sığorta təminatının olub-olmaması ayrıca araşdırılmalıdır.
İcbari sığorta məsələsi də belə hallarda mühüm əhəmiyyət daşıyır. “İcbari sığortalar haqqında” Qanunda avtonəqliyyat vasitəsinin istifadəsi ilə bağlı mülki məsuliyyətin icbari sığortalanması və müəyyən hallarda zərərin sığortaçı tərəfindən ödənilməsi mexanizmləri nəzərdə tutulur. Qanunda avtonəqliyyat vasitəsinə faktiki sahibliyi etibarnamə və ya digər qanuni əsaslarla həyata keçirən şəxslər də müəyyən hallarda “avtonəqliyyat vasitəsinin sahibi” anlayışına daxil edilir.
Bu səbəbdən qəza zamanı bütün zərərin mütləq şəkildə avtomobil sahibinin və ya sürücünün şəxsi vəsaiti hesabına ödənilməli olduğunu demək düzgün olmaz. Konkret halda icbari sığortanın qüvvədə olub-olmaması, sığorta hadisəsinin şərtləri və dəymiş zərərin sığorta təminatına düşüb-düşməməsi də müəyyən edilməlidir. Sığorta ödənişi zərərin tam məbləğini qarşılamadığı hallarda isə qanunvericiliyin imkan verdiyi çərçivədə artıq hissə ilə bağlı ayrıca tələb məsələsi yarana bilər.
Digər mühüm məsələ isə cərimələrdir. Vətəndaş bəzən avtomobilini başqa şəxsə verir, həmin şəxs isə yol hərəkəti qaydalarını pozaraq müxtəlif inzibati cərimələrin yaranmasına səbəb olur. Daha sonra avtomobil sahibi həmin cərimələri öz hesabına ödəyir və ödədiyi məbləği avtomobili faktiki idarə edən şəxsdən geri tələb etmək istəyir.
Elcan Həsənlinin sözlərinə görə, belə halda da avtomatik olaraq “maşını mən vermişdim, deməli bütün cərimələri digər şəxs ödəməlidir” yanaşması ilə kifayətlənmək olmaz. İlk növbədə konkret inzibati xətanın kim tərəfindən törədildiyi və həmin ödənişin həqiqətən hansı şəxsə aid olduğu müəyyənləşdirilməlidir.
“Əgər həmin cərimələrin konkret olaraq avtomobili idarə edən şəxs tərəfindən törədildiyini, cərimələrin onun hərəkətləri nəticəsində yarandığını və həmin məbləğlərin sonradan avtomobil sahibi tərəfindən ödənildiyini sübut etmək mümkündürsə, ödənilmiş məbləğlə bağlı həmin şəxsdən tələb irəli sürülməsi məsələsi ortaya çıxa bilər. Burada da əsas məsələ sübutdur. Cərimənin mövcudluğu, onun hansı tarixdə və hansı şəraitdə yarandığı, avtomobili həmin vaxt kimin idarə etdiyi və ödənişi kimin etdiyi müəyyənləşdirilməlidir”, – deyə vəkil qeyd edib.
Bu baxımdan avtomobilini başqa şəxsə etibarnamə ilə verən şəxslərin sənədləri və ödəniş qəbzlərini qoruması vacibdir. Bank çıxarışları, elektron ödəniş qəbzləri, inzibati xəta haqqında qərarlar, yol-nəqliyyat hadisəsi ilə bağlı rəsmi sənədlər, sığorta materialları, yazışmalar və digər sübutlar sonradan hüquqi mübahisə yaranacağı təqdirdə əhəmiyyət daşıya bilər.
Eyni zamanda, yol-nəqliyyat hadisəsi ilə bağlı sənədlərdə sürücünün kimliyinin düzgün müəyyənləşdirilməsi mühüm məsələdir. Çünki avtomobilin dövlət qeydiyyatının bir şəxsin adına olması həmin avtomobili hər zaman məhz həmin şəxsin idarə etməsi demək deyil. Avtomobil başqa şəxsə etibarnamə, icarə və ya digər qanuni əsasla verilə bilər. Buna görə də qəzanın baş verdiyi anda faktiki idarəçinin kim olması ayrıca müəyyən edilməlidir. “İcbari sığortalar haqqında” Qanun da avtomobilin faktiki sahibliyinin müəyyən hallarda etibarnamə əsasında həyata keçirilə biləcəyini nəzərdə tutur.
Məhkəməyə müraciət zamanı isə təkcə qarşı tərəfin adını yazmaq kifayət etmir. İddiaçı hansı məbləği tələb etdiyini, bu məbləğin nədən yarandığını, hansı hadisə nəticəsində həmin xərclərin meydana çıxdığını və niyə məhz cavabdehdən tutulmalı olduğunu əsaslandırmalıdır. Əgər söhbət avtomobilə dəymiş zərərdən gedirsə, zərərin məbləğini təsdiqləyən qiymətləndirmə və ya digər müvafiq sənədlər də əhəmiyyətli ola bilər.
Bundan başqa, zərərin ödənilməsi ilə bağlı tələb irəli sürülərkən sığorta şirkətinin prosesdəki rolu da konkret vəziyyətdən asılı olaraq qiymətləndirilməlidir. Məsələn, iki avtomobilin iştirakı ilə baş vermiş qəza zamanı yalnız nəqliyyat vasitələrinə zərər dəydikdə və qanunda nəzərdə tutulan digər şərtlər mövcud olduqda zərərçəkən müəyyən hallarda birbaşa öz avtomobilinin icbari sığortaçısına müraciət edə bilər. Qanun belə hallarda sığorta ödənişinin sığorta məbləğindən artıq hissəsi ilə bağlı zərərvurana qarşı tələb hüququnu da saxlayır.
Vəkil vətəndaşlara belə hallarda məhkəməyə müraciət etməzdən əvvəl bütün sənədləri toplamağı tövsiyə edib. Çünki məhkəmə prosesində əsas məsələlərdən biri yalnız hadisənin baş verdiyini deyil, həmin hadisə ilə tələb olunan məbləğ arasında hüquqi və faktiki əlaqənin olduğunu göstərməkdir.
Beləliklə, avtomobili etibarnamə ilə başqa şəxsə verən şəxsin sonradan həmin şəxsin törətdiyi qəza və ya onunla bağlı ödədiyi bəzi xərclərin qarşılanmasını tələb etməsi konkret hallardan asılı olaraq mümkündür. Bunun üçün ilk növbədə zərər vuran və ya müvafiq öhdəliyi yaradan şəxsin dəqiq müəyyənləşdirilməsi, hadisənin rəsmi sənədlərlə təsdiqlənməsi, zərərin və ya ödənilmiş məbləğin sübut edilməsi, sığorta imkanlarının araşdırılması və yalnız bundan sonra hüquqi tələb irəli sürülməsi vacibdir.
Əsas məqam isə budur ki, avtomobilin kiminsə adına qeydiyyatda olması ilə avtomobili hadisə zamanı kimin idarə etməsi eyni hüquqi məsələ deyil. Etibarnamə ilə avtomobili idarə edən şəxsin konkret hadisə ilə əlaqəsi sənədlərlə təsdiqlənirsə, həmin şəxsin məsuliyyəti məsələsi ayrıca qiymətləndirilə bilər. Cərimələr və digər ödənişlər üzrə də eyni prinsip tətbiq olunur: konkret xəta, konkret şəxs, ödəniş faktı və tələb olunan məbləğ arasında əlaqə sübut edilməlidir.
